BZT5 i ChZT: co oznaczają liczby w badaniu ścieków z przydomowej oczyszczalni
BZT5 mówi, ile tlenu zużyją bakterie, żeby w ciągu 5 dni rozłożyć zanieczyszczenia organiczne w ściekach. ChZT pokazuje, ile tlenu potrzeba, żeby utlenić je chemicznie, więc obejmuje także związki, z którymi bakterie sobie nie radzą. Im niższe obie liczby na odpływie z oczyszczalni, tym czystsze ścieki. Jeśli wprowadzasz oczyszczone ścieki do ziemi na własnej działce, przepisy wymagają, żeby oczyszczalnia obniżała BZT5 co najmniej o 20%, a zawiesinę ogólną co najmniej o 50%.
Dostałeś wynik badania ścieków i widzisz rząd skrótów z jednostką mg O2/l? Albo czytasz kartę oczyszczalni, w której producent podaje „redukcję BZT5” w procentach? Poniżej wyjaśniamy po kolei, co znaczą te wskaźniki, jak je czytać i co w domu wpływa na wynik.
Co to jest BZT5?
BZT5 to biochemiczne zapotrzebowanie na tlen w ciągu 5 dni. Mierzy, ile tlenu zużywają mikroorganizmy, rozkładając materię organiczną w próbce ścieków.
W laboratorium próbkę trzyma się zamkniętą i w stałej temperaturze, a potem sprawdza, o ile spadła ilość rozpuszczonego tlenu. Im więcej w ściekach „jedzenia” dla bakterii (resztek jedzenia, tłuszczu, białek, fekaliów), tym więcej tlenu zniknie i tym wyższy będzie wynik.
Polskie przepisy wymagają, żeby BZT5 oznaczać z dodatkiem inhibitora nitryfikacji (1). Chodzi o to, żeby w wyniku nie liczyć tlenu, który bakterie zużywają na utlenianie amoniaku. Dzięki temu BZT5 pokazuje głównie ładunek związków organicznych.
Co to jest ChZT i czym różni się od BZT5?
ChZT to chemiczne zapotrzebowanie na tlen. Zamiast bakterii pracuje tu silny utleniacz, w badaniach urzędowych dwuchromian potasu (1).
Utleniacz chemiczny rozkłada prawie wszystko, co da się utlenić: także związki trudno rozkładalne, których bakterie nie ruszą w 5 dni. Dlatego ChZT jest zawsze wyższe niż BZT5 z tej samej próbki. To normalne i nie oznacza błędu w badaniu.
Najprościej zapamiętać to tak:
- BZT5 to ta część zanieczyszczeń, którą bakterie potrafią „zjeść” stosunkowo szybko,
- ChZT to całość zanieczyszczeń, które da się utlenić, łatwych i trudnych do rozkładu.
Jeśli na odpływie BZT5 spadło mocno, a ChZT zostało wysokie, w ściekach może być sporo substancji opornych na biologiczny rozkład. Ocenę takiego wyniku zostaw jednak serwisantowi albo laboratorium, bo zależy od typu oczyszczalni i sposobu poboru próbki.
Co oznaczają zawiesina ogólna, azot i fosfor?
Zawiesina ogólna to drobne cząstki stałe pływające w ściekach. Azot i fosfor to składniki odżywcze, które w wodach powodują zakwity glonów.
- Zawiesina ogólna (mg/l) rośnie, gdy osad nie opada w osadniku albo „ucieka” z komory. Zbyt dużo zawiesiny na odpływie szybciej zamula drenaż i grunt.
- Azot ogólny (mg N/l) to suma różnych form azotu, m.in. amoniaku i azotanów. W oczyszczalniach z napowietrzaniem amoniak jest utleniany przez bakterie nitryfikacyjne.
- Fosfor ogólny (mg P/l) pochodzi m.in. z fekaliów i niektórych detergentów. Przydomowe oczyszczalnie biologiczne usuwają go zwykle tylko częściowo.
Jakie wymagania muszą spełniać ścieki z przydomowej oczyszczalni?
Zasady określa rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z 12 lipca 2019 r. (Dz.U. 2019 poz. 1311) (1). Inne wymagania dotyczą ścieków wprowadzanych do ziemi, a inne do wód.
Ścieki z własnego domu lub gospodarstwa rolnego poza aglomeracją możesz wprowadzać do ziemi na swoim gruncie, jeśli spełnione są łącznie trzy warunki (1):
- ilość ścieków nie przekracza łącznie 5 m³ na dobę,
- oczyszczalnia obniża BZT5 ścieków dopływających co najmniej o 20%, a zawiesinę ogólną co najmniej o 50%,
- miejsce wprowadzania ścieków jest oddzielone od najwyższego użytkowego poziomu wód podziemnych warstwą gruntu o grubości co najmniej 1,5 m.
Dla ścieków wprowadzanych do ziemi z domowej oczyszczalni ten przepis nie podaje progów dla ChZT, azotu ani fosforu. Liczy się procent redukcji BZT5 i zawiesiny.
Przy ściekach odprowadzanych do wód (np. do rowu) obowiązują najwyższe dopuszczalne wartości z załącznika nr 2. Dla najmniejszych oczyszczalni (kolumna RLM poniżej 2000) wyglądają one tak (1):
| Wskaźnik | Co mierzy | Najwyższa dopuszczalna wartość |
|---|---|---|
| BZT5 | zanieczyszczenia organiczne rozkładane przez bakterie | 40 mg O2/l |
| ChZT (metoda dwuchromianowa) | wszystkie zanieczyszczenia, które da się utlenić | 150 mg O2/l |
| Zawiesina ogólna | cząstki stałe w ściekach | 50 mg/l |
| Azot ogólny | wszystkie formy azotu | 30 mg N/l* |
| Fosfor ogólny | wszystkie formy fosforu | 5 mg P/l* |
* Wartości dla azotu i fosforu obowiązują tylko wtedy, gdy ścieki trafiają do jezior i ich dopływów albo bezpośrednio do sztucznych zbiorników na wodach płynących (1). Jeśli odprowadzasz ścieki do wód, sprawdź w gminie lub w Wodach Polskich, jakie warunki dotyczą Twojego przypadku.
Jak czytać redukcję BZT5 w procentach?
Procent redukcji mówi, o ile niższe jest BZT5 na odpływie niż na dopływie do oczyszczalni. Żeby go policzyć, potrzebne są dwa pomiary.
Przykład liczbowy, tylko dla ilustracji: jeśli na dopływie BZT5 wynosi 300 mg O2/l, a na odpływie 60 mg O2/l, oczyszczalnia usunęła 240 z 300, czyli 80%. Sam wynik z odpływu bez wyniku z dopływu nie powie Ci, jaki jest procent redukcji.
Na karcie oczyszczalni fabrycznej procenty zwykle pochodzą z badań producenta, prowadzonych w określonych warunkach. Wynik u Ciebie może się różnić, bo zależy od liczby domowników, sposobu użytkowania i stanu urządzenia.
Pamiętaj też, że jedna próbka to zdjęcie jednej chwili. Przepisy dla BZT5, ChZT i zawiesiny odnoszą się do próbek średnich dobowych (1), a skład ścieków w domu zmienia się w ciągu dnia (rano prysznice, wieczorem zmywanie i pranie).
Co oznacza wysoki wynik BZT5 lub ChZT na odpływie?
Wysoki wynik na odpływie znaczy, że oczyszczalnia nie rozkłada wystarczającej części zanieczyszczeń. Przyczyna leży zwykle w zbyt słabej pracy bakterii albo w zbyt dużym ładunku ścieków.
Oczyszczanie w przydomowej oczyszczalni robią mikroorganizmy. Gdy jest ich za mało, mają za mało tlenu albo dostają za dużo naraz, część zanieczyszczeń przechodzi dalej. Wtedy rośnie BZT5 i zwykle także ChZT oraz zawiesina.
Co w domu wpływa na wynik badania ścieków?
Na wynik najmocniej wpływa to, co wlewasz do kanalizacji, i to, czy oczyszczalnia ma dobre warunki pracy. Większość przyczyn możesz sprawdzić sam.
- Napowietrzanie. W oczyszczalniach z osadem czynnym i SBR bakterie potrzebują tlenu. Wyłączona lub słaba dmuchawa, zapchane dyfuzory albo źle ustawiony sterownik szybko pogarszają wynik. Więcej o objawach przeczytasz w artykule Napowietrzanie ścieków: co jeśli jest za mało tlenu.
- Przeciążenie. Goście, święta, kilka prań z rzędu albo oczyszczalnia dobrana na mniej osób, niż mieszka w domu. Bakterie nie nadążają z rozkładem.
- Chemia z chlorem i środki antybakteryjne. Wybielacze, mocne udrażniacze i dezynfekcja w dużych ilościach osłabiają mikroflorę oczyszczalni.
- Tłuszcz. Olej z patelni i tłuste resztki tworzą kożuch i spowalniają rozkład. Nie wylewaj go do zlewu, oddaj go w zamkniętej butelce do punktu zbiórki.
- Leki, zwłaszcza antybiotyki. Gdy ktoś w domu przechodzi kurację, część substancji trafia do ścieków i może osłabić bakterie. Niezużytych leków nigdy nie wyrzucaj do toalety.
- Zaległy wywóz osadu. Gdy osadu jest za dużo, zaczyna przedostawać się dalej i podnosi zawiesinę na odpływie.
Różnice między bakteriami pracującymi z tlenem i bez niego opisujemy w tekście Bakterie tlenowe i beztlenowe: czym się różnią.
Czy preparat bakteryjny pomaga obniżyć BZT5?
Preparat bakteryjny może wspierać mikroflorę, która rozkłada zanieczyszczenia organiczne, ale nie gwarantuje konkretnego wyniku badania. Najpierw usuń przyczynę: awarię dmuchawy, przeciążenie, nadmiar chemii.
Żaden biopreparat nie naprawi uszkodzonej dmuchawy ani pękniętego zbiornika. Ma sens wtedy, gdy oczyszczalnia jest sprawna technicznie, a jej mikroflora została osłabiona, np. po chemii, antybiotykach albo dłuższym wyjeździe. Porównanie różnych preparatów znajdziesz w zestawieniu Jakie bakterie do oczyszczalni wybrać.
Masz oczyszczalnię z komorą napowietrzania, osadem czynnym lub SBR? Ten preparat jest przygotowany pod taki typ.

BioMe do oczyszczalni z napowietrzaniem (SBR Booster)
Bakterie Bacillus i 5 enzymów hydrolitycznych uzupełniają osad czynny w komorze napowietrzania. Wspiera rozkład tłuszczów, białek, skrobi i celulozy oraz odbudowę mikroflory po chemii i antybiotykach. Dawka raz w tygodniu.
Zobacz produktJeśli masz inny typ oczyszczalni (drenażową, hybrydową, z osadnikiem gnilnym), sprawdź preparat do wszystkich rodzajów oczyszczalni.

BioMe do oczyszczalni ścieków (Wastewater Solution)
Bakterie Bacillus i pięć enzymów rozkładają osady i kożuch tłuszczowy oraz odbudowują florę bakteryjną osłabioną przez detergenty i środki antybakteryjne. Do oczyszczalni tlenowych, beztlenowych, SBR, drenażowych i hybrydowych.
Zobacz produktFAQ: BZT5, ChZT i badanie ścieków
Dlaczego ChZT jest wyższe niż BZT5?
Bo utleniacz chemiczny rozkłada także związki, których bakterie nie rozłożą w 5 dni. ChZT obejmuje więc wszystko to, co BZT5, i jeszcze więcej.
Jaki procent redukcji BZT5 jest wymagany przy wprowadzaniu ścieków do ziemi?
Co najmniej 20% dla BZT5 i co najmniej 50% dla zawiesiny ogólnej, przy ilości ścieków do 5 m³ na dobę (1).
Czy muszę badać azot i fosfor w ściekach z domu?
Przy wprowadzaniu do ziemi z domowej oczyszczalni rozporządzenie nie stawia dla nich progów. Wartości dla azotu i fosforu dotyczą ścieków trafiających do jezior, ich dopływów i niektórych sztucznych zbiorników (1).
Co zrobić, gdy wynik BZT5 na odpływie jest wysoki?
Sprawdź dmuchawę i sterownik, poziom osadu i to, co trafia do kanalizacji. Ogranicz chemię z chlorem i tłuszcz. Jeśli oczyszczalnia jest sprawna, a problem wraca, wezwij serwis.
Czy jedna próbka wystarczy do oceny oczyszczalni?
Daje tylko obraz z jednej chwili. Przepisy odnoszą wartości BZT5, ChZT i zawiesiny do próbek średnich dobowych (1), więc pojedynczy wynik traktuj jako sygnał, a nie ostateczną ocenę.
- Minister Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej, „Rozporządzenie z dnia 12 lipca 2019 r. w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego oraz warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu do wód lub do ziemi ścieków (…)”, Dz.U. 2019 poz. 1311, § 11 ust. 4 i załącznik nr 2, api.sejm.gov.pl