Nauka

Bakterie kwasu mlekowego: co robią w kiszonkach, kompoście i biopreparatach

Bakterie kwasu mlekowego to grupa drobnoustrojów, które rozkładają cukry do kwasu mlekowego. Ten kwas obniża pH, a w kwaśnym środowisku wiele bakterii gnilnych nie daje rady się rozwijać. Dlatego kapusta w beczce kisi się zamiast gnić, trawa w balocie staje się paszą, a producenci biopreparatów dodają te bakterie do preparatów do kompostu i obornika. Poniżej wyjaśniamy, jak to działa i czym bakterie kwasu mlekowego różnią się od Bacillus.

Listopad to dobry moment na ten temat. Kapusta po przymrozkach trafia do beczek i słoików, a w gospodarstwach otwiera się pierwsze baloty sianokiszonki. W obu przypadkach pracują te same mikroby.

Czym są bakterie kwasu mlekowego?

To Gram-dodatnie pałeczki i ziarenkowce, które nie tworzą przetrwalników i potrafią żyć zarówno bez tlenu, jak i w jego obecności. Mikrobiolodzy nazywają je beztlenowcami tolerującymi tlen (1).

Do tej grupy należą między innymi rodzaje Lactobacillus, Leuconostoc, Pediococcus, Lactococcus i Streptococcus. Te ostatnie znasz z jogurtu: Streptococcus thermophilus razem z Lactobacillus bulgaricus zamieniają mleko w jogurt (1).

Bakterie kwasu mlekowego dobrze znoszą kwaśne środowisko. Większość szczepów rośnie jeszcze przy pH 4,4, czyli wtedy, gdy wiele innych bakterii już się zatrzymuje (1). To ich główna przewaga w konkurencji z innymi mikrobami.

Dlaczego Lactobacillus plantarum ma teraz inną nazwę?

W 2020 roku dawny rodzaj Lactobacillus podzielono na 25 rodzajów. Zostało zawężone Lactobacillus, Paralactobacillus i 23 zupełnie nowe rodzaje (2). Nazwy gatunków się nie zmieniły, zmieniła się tylko pierwsza część nazwy.

Bakteria, która dominuje w dojrzałej kiszonej kapuście, to dziś Lactiplantibacillus plantarum (dawniej Lactobacillus plantarum). Lactobacillus brevis to teraz Levilactobacillus brevis, a Lactobacillus casei to Lacticaseibacillus casei. Wszystkie nowe nazwy zaczynają się na „L”, więc skrót „L. plantarum” nadal jest poprawny (2). Jeśli w starszym tekście lub na etykiecie widzisz „Lactobacillus”, chodzi często o ten sam organizm pod starą nazwą.

Na czym polega fermentacja mlekowa?

Bakterie zjadają cukry z warzyw, mleka lub trawy i jako główny produkt wydzielają kwas mlekowy. Kwas gromadzi się, pH spada, a środowisko staje się nieprzyjazne dla drobnoustrojów gnilnych.

Bakterie kwasu mlekowego dzielą się na dwie grupy. Homofermentatywne zamieniają glukozę głównie w kwas mlekowy. Heterofermentatywne obok kwasu mlekowego wytwarzają też etanol i dwutlenek węgla (1). To właśnie ten gaz widzisz jako bąbelki w świeżo ubitej kapuście.

Fermentacja mlekowa nie wymaga tlenu. Im szczelniej odetniesz dostęp powietrza, tym lepiej dla bakterii kwasu mlekowego i gorzej dla pleśni, które tlenu potrzebują. Dlatego kapustę się ubija i obciąża, a trawę na kiszonkę owija folią.

Co dzieje się w beczce z kiszoną kapustą?

Kiszenie to sztafeta. Najpierw pracują bakterie mniej odporne na kwas, potem przejmują je gatunki, które znoszą bardzo niskie pH.

Bakterie kwasu mlekowego żyją naturalnie na powierzchni warzyw, więc do kapusty nie musisz dodawać żadnej szczepionki (3). Sól wyciąga z liści sok, w którym te bakterie się namnażają.

Badanie zakładowych kiszeń kapusty pokazało taki przebieg (4):

  1. Pierwsze dni: dominuje heterofermentatywny Leuconostoc mesenteroides. Produkuje kwas i gaz, szybko zakwasza sok.
  2. Po 2-3 dniach zaczyna się zmiana warty na gatunki bardziej odporne na kwas, homofermentatywne.
  3. Po około tygodniu dominuje Lactiplantibacillus plantarum, a pH spada do 3,9 lub niżej.
  4. Po dwóch tygodniach pH wynosiło 3,4-3,7.

W tych kiszeniach stężenie soli wynosiło około 2,3%, a średnia temperatura około 18°C (4). Autorzy przypominają, że ilość soli wpływa na to, które bakterie przejmą prowadzenie.

W jakiej temperaturze kisić kapustę?

Poradniki uniwersyteckie z USA podają jako idealny zakres 21-24°C (5). Według Ohio State University w takiej temperaturze kapusta kisi się około 3-4 tygodni, a w chłodniejszym pomieszczeniu (ok. 16-18°C) 5-6 tygodni (3).

  • Powyżej ok. 24°C kapusta może zmięknąć i stracić smak (3).
  • Powyżej ok. 27°C rośnie ryzyko zepsucia, a w ciepłe dni łatwiej o pleśnie i drożdże (5).
  • Poniżej ok. 15°C fermentacja zwalnia i może nie osiągnąć odpowiedniej kwasowości (3).

Kilka zasad bezpieczeństwa z tych samych źródeł: nie zmniejszaj ilości soli, używaj soli bez jodu i środków przeciwzbrylających, kapusta musi być cała przykryta sokiem, a gaz musi mieć ujście. Zbieraj kożuch z powierzchni 2-3 razy w tygodniu. Jeśli kapusta jest śliska, pachnie źle albo pokryła się pleśnią, nie próbuj jej (3) (5).

Jak bakterie kwasu mlekowego robią paszę z trawy?

Sianokiszonka i kiszonka z kukurydzy powstają według tej samej zasady co kiszona kapusta. Bakterie zamieniają cukry roślinne w kwasy, głównie mlekowy, i to on obniża pH paszy (6).

Wróg numer jeden to tlen. Kontakt z powietrzem między koszeniem a zamknięciem silosu lub owinięciem balotu zużywa cukry i podnosi pH, dlatego materiał trzeba szybko ubić i szczelnie zamknąć (6).

Drugi wróg to bakterie z rodzaju Clostridium, które prowadzą fermentację masłową. Niskie pH to najlepsza broń przeciwko niej (6). Docelowe pH zależy od wilgotności: im bardziej mokra pasza, tym niższe pH musi osiągnąć. Dla kiszonki z kukurydzy o 25% suchej masy jest to około 4,25, a przy 35% suchej masy około 4,6 (6).

Czy bakterie kwasu mlekowego są w bokashi?

Tak, bokashi to fermentacja resztek kuchennych w szczelnym wiadrze. Odpadki zakwaszają się podobnie jak kapusta, zamiast gnić.

Pamiętaj tylko, że z wiadra bokashi wychodzi półprodukt. Przefermentowaną masę trzeba jeszcze zakopać w ziemi albo dorzucić do kompostu, gdzie dokończą ją inne mikroorganizmy. To osobny temat dla osób kompostujących w mieszkaniu.

Czym bakterie kwasu mlekowego różnią się od Bacillus?

Najważniejsza różnica to przetrwalniki. Bacillus je tworzy, bakterie kwasu mlekowego nie. Do tego obie grupy mają inny stosunek do tlenu i inną „specjalność”.

CechaBakterie kwasu mlekowegoBacillus
PrzetrwalnikiNie tworząTworzą, dzięki czemu przetrwają suszenie i przechowywanie
TlenNie potrzebują go, ale go tolerująTlenowe lub względnie beztlenowe
Co robią najlepiejZakwaszają środowisko kwasem mlekowymWydzielają enzymy rozkładające białka, skrobię, tłuszcze
Gdzie je spotkaszKiszonki, jogurt, kiszonki paszowe, bokashiGleba, kompost, biopreparaty do szamb i oczyszczalni

W praktyce te grupy się uzupełniają. Jedne zakwaszają i hamują gnicie, drugie rozbijają duże cząsteczki materii organicznej. Więcej o roli różnych bakterii w przyrodzie przeczytasz w tekście o znaczeniu bakterii w przyrodzie i dla człowieka.

Po co bakterie kwasu mlekowego w biopreparatach?

Producenci dodają je tam, gdzie materia organiczna ma się rozkładać bez gnicia i silnego zapachu: do kompostu, obornika i ściółki. Zwykle łączy się je z Bacillus i enzymami.

W ofercie EcoBen bakterie kwasu mlekowego znajdziesz w trzech preparatach. BioMe Kompostownik zawiera bakterie kwasu mlekowego i Bacillus oraz enzymy: celulazę, proteazy, amylazę i lipazę. BioMe do obornika Pro Biogen łączy Bacillus z Lactobacillus i pięcioma enzymami. BioFarm Zdrowa Stajnia do ściółki w boksach zawiera Bacillus, bakterie kwasu mlekowego i enzymy.

Jedno trzeba powiedzieć jasno: to preparaty do biomasy, czyli do pryzmy, gnojowicy i ściółki. Nie są to probiotyki dla ludzi ani dodatki do paszy dla zwierząt. Jeśli ciekawi Cię, jak takie mieszanki się wytwarza, zajrzyj do artykułu jak powstają biopreparaty.

BioMe Kompostownik

BioMe Kompostownik

Bakterie kwasu mlekowego i Bacillus z celulazą, proteazami, amylazą i lipazą, które rozkładają liście, karton i resztki kuchenne w pryzmie. Opakowanie 250 g wystarcza na ok. 3 m³ kompostu.

Zobacz produkt

Czy kompost to też kiszonka?

Nie. Kompostowanie w pryzmie to proces tlenowy, a kiszenie beztlenowy. Bakterie z preparatu nie zastąpią przerzucania: pryzmę z BioMe Kompostownik nadal przerzucasz co 2-4 tygodnie i pilnujesz wilgotności na poziomie 40-60%, tak jak podaje producent.

Podobnie jest z obornikiem. Opis Pro Biogen mówi wprost, że preparat nie zastępuje przerzucania pryzmy, bo w kompostowaniu tlenowym bakterie potrzebują powietrza. Jeśli masz pryzmę obornika do przerobienia przed wiosną, przeczytaj też poradnik o przyspieszeniu kompostowania obornika.

BioMe do obornika Pro Biogen

BioMe do obornika Pro Biogen

Bacillus i Lactobacillus z pięcioma enzymami do gnojowicy, obornika i kompostu. Kierunkuje fermentację biomasy i ogranicza powstawanie amoniaku oraz siarkowodoru.

Zobacz produkt

FAQ: bakterie kwasu mlekowego

Czy do kiszenia kapusty potrzebna jest szczepionka bakterii?

Nie. Bakterie kwasu mlekowego są naturalnie na liściach kapusty. Wystarczy odpowiednia ilość soli, ubicie i odcięcie powietrza (3).

Skąd biorą się bąbelki w kiszonej kapuście?

To dwutlenek węgla wytwarzany głównie w pierwszych dniach przez bakterie heterofermentatywne, takie jak Leuconostoc mesenteroides (1) (4). Dlatego gaz musi mieć ujście.

Czy Lactobacillus i Lactiplantibacillus to to samo?

Lactiplantibacillus to jeden z rodzajów wydzielonych w 2020 roku z dawnego Lactobacillus (2). Gatunek plantarum to ta sama bakteria, zmieniła się tylko nazwa rodzaju.

Dlaczego w preparatach do kompostu łączy się bakterie kwasu mlekowego z Bacillus?

Bo każda grupa robi coś innego. Bakterie kwasu mlekowego zakwaszają środowisko i hamują gnicie, a Bacillus wydziela enzymy i dzięki przetrwalnikom dobrze znosi suszenie i przechowywanie w proszku.

Czy biopreparat z bakteriami kwasu mlekowego można podać zwierzętom?

Nie. Preparaty EcoBen z tymi bakteriami są do kompostu, obornika, gnojowicy i ściółki. Nie są probiotykami ani dodatkami do paszy.

  1. University of Wisconsin, Virtual Microbiology, „An introduction to lactic acid bacteria”, instruction.bact.wisc.edu
  2. ISAPP, „New names for important probiotic Lactobacillus species”, isappscience.org
  3. Ohio State University Extension, „Sauerkraut” (HYG-5364), ohioline.osu.edu
  4. Plengvidhya V., Breidt F., Lu Z., Fleming H.P., „DNA Fingerprinting of Lactic Acid Bacteria in Sauerkraut Fermentations”, Applied and Environmental Microbiology 2007, pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  5. Penn State Extension, „How to Make Sauerkraut”, extension.psu.edu
  6. McCary C., Chang-Der Bedrosian M., „How low should silage pH go?”, Hay and Forage Grower, hayandforage.com

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *