Nauka

Jak działają enzymy w środkach czystości: proteaza, lipaza, amylaza i celulaza

Enzymy w proszku, listkach piorących czy tabletkach do zmywarki to białka, które przyspieszają rozkład konkretnego rodzaju brudu. Proteaza tnie białka (krew, jajko, trawa), lipaza tłuszcze, amylaza skrobię (ziemniaki, makaron, sosy), a celulaza celulozę. Działają w ciepłej, a nie gorącej wodzie, bo zbyt wysoka temperatura i skrajne pH niszczą ich budowę. Same nie żyją i się nie namnażają, w przeciwieństwie do bakterii w biopreparatach.

Słowo „enzymy” widzisz na wielu etykietach, ale rzadko ktoś wyjaśnia, co właściwie robią. Poniżej znajdziesz prosty opis, który pomoże Ci lepiej prać, myć naczynia i wybierać środki do domu z szambem albo przydomową oczyszczalnią.

Czym jest enzym w środku czystości?

Enzym to białko, które działa jak katalizator: przyspiesza reakcję chemiczną, a sam się w niej nie zużywa. W detergentach te reakcje polegają na cięciu dużych cząsteczek brudu na małe kawałki (1).

Wyobraź sobie zaschniętą plamę z jajka. To długie, splątane łańcuchy białka, które mocno trzymają się włókien. Sam środek piorący słabo sobie z nimi radzi. Enzym rozcina te łańcuchy na krótkie fragmenty, a te już łatwo rozpuszczają się w wodzie i spływają razem z nią.

Każdy enzym jest wyspecjalizowany. Rozpoznaje tylko jeden typ wiązania chemicznego, więc proteaza nie ruszy tłuszczu, a lipaza nie poradzi sobie z białkiem (1). Dlatego dobre detergenty mają w składzie kilka enzymów naraz.

Skąd się biorą? Enzymy do środków czystości wytwarzają mikroorganizmy w procesie fermentacji, a pożywką są cukry i produkty uboczne rolnictwa (1). Mają pochodzenie bakteryjne lub grzybowe (2).

Co rozkłada proteaza, lipaza, amylaza i celulaza?

Każdy z czterech najczęstszych enzymów odpowiada za inną grupę zabrudzeń. Nazwa enzymu zwykle podpowiada, na co działa: końcówka „-aza” oznacza enzym, a początek mówi, co rozkłada.

EnzymCo rozkładaPrzykładowe zabrudzenia
Proteaza (np. subtylizyna)białkakrew, jajko, trawa, mleko
Lipazatłuszczeolej, masło, ślady kremów
Amylazaskrobięziemniaki, makaron, sosy zagęszczane mąką
Celulazacelulozęresztki roślinne, zmechacone włókna bawełny

Proteazy usuwają plamy z trawy i krwi, amylazy plamy ze skrobi, na przykład z makaronu i ziemniaków, a lipazy plamy z olejów (1). Celulaza działa na celulozę, z której zbudowana jest bawełna. W praniu jej zadanie jest trochę inne niż pozostałych: ogranicza mechacenie i szarzenie bawełny oraz odświeża kolory (2).

Enzymy nie działają w pojedynkę. Rozcinają plamę na mniejsze kawałki, a środki powierzchniowo czynne (czyli właściwe składniki myjące) odrywają je od tkaniny lub naczynia (1).

Dlaczego enzymy działają w niższej temperaturze?

Bo zamiast ciepła to enzym „pcha” reakcję do przodu. Rozkład białka czy skrobi bez pomocy wymagałby wysokiej temperatury albo mocnej chemii, a enzym robi to w łagodnych warunkach: w ciepłej wodzie i przy umiarkowanym pH (1).

To dlatego na wielu opakowaniach widzisz zalecenie prania w 30 albo 40°C. Podgrzewanie wody to największe obciążenie środowiska w całym cyklu życia detergentu, więc niższa temperatura daje realną oszczędność (1).

Jest też drugi powód, czysto praktyczny. Gorąca woda ścina białko, tak jak ścina się jajko na patelni. Plama z krwi czy jajka wyprana od razu na gorąco może się utrwalić i trzymać tkaniny jeszcze mocniej. Białkowe zabrudzenia lepiej najpierw potraktować chłodniejszą wodą i dać czas proteazie.

Czy zbyt gorąca woda albo złe pH osłabiają enzymy?

Tak. Enzym działa dzięki swojemu kształtowi, a wysoka temperatura i skrajne pH ten kształt rozwijają. Białko traci formę (to zjawisko nazywa się denaturacją) i przestaje rozpoznawać brud.

Każdy enzym ma swoją temperaturę i pH, w których pracuje najlepiej. Poniżej tego zakresu działa wolniej, powyżej szybko traci aktywność. Przykład: subtylizyny, czyli proteazy z detergentów, są aktywne w zakresie pH od 6 do 11, a najmocniej działają przy pH 9-11 (3). W wodzie są mało stabilne i w dużej mierze tracą aktywność już w trakcie prania (3).

Co to znaczy dla Ciebie w praktyce?

  • Trzymaj się temperatury podanej na opakowaniu. Wyższa nie zawsze znaczy lepiej.
  • Nie mieszaj środka enzymatycznego z chlorem ani z silnie żrącym udrażniaczem. Takie warunki osłabiają enzymy, a w odpływie także bakterie.
  • Przechowuj detergenty w suchym miejscu. Wilgoć uruchamia listki i tabletki przed czasem.

Dlaczego proteazy nie nadają się do wełny i jedwabiu?

Bo wełna i jedwab też są zbudowane z białka. Proteaza nie odróżnia białka z plamy od białka, z którego zrobione jest włókno (4).

Szkoda nie pojawia się po jednym praniu. Narasta powoli i zwykle widać ją po kilku cyklach jako drobne, przypadkowe dziurki w swetrze czy apaszce (4).

Do wełny, jedwabiu i mieszanek z ich udziałem używaj osobnego środka do delikatnych tkanin, bez proteaz. Sprawdzaj metkę, bo wełna często kryje się w składzie mieszanek, na przykład w swetrach z akrylu z dodatkiem wełny.

Bio-Enzymatyczne Listki Piorące BioMe

Bio-Enzymatyczne Listki Piorące BioMe

Cztery enzymy (lipaza, amylaza, subtylizyna, celulaza) na plamy z tłuszczu, skrobi i białka, pranie od 30°C, bez fosforanów, chloru i wybielaczy optycznych. Zawierają subtylizynę, więc nie stosuj ich do wełny ani jedwabiu.

Zobacz produkt

Jakie enzymy są w tabletkach do zmywarki?

Najczęściej amylaza i proteaza. Zaschnięte resztki na talerzach to głównie skrobia (ziemniaki, ryż, sosy) i białko (jajko, nabiał, mięso).

Tłuszcz w zmywarce rozpuszczają głównie środki powierzchniowo czynne, a osady z kawy i herbaty rozjaśniają związki tlenowe. Enzymy dbają o to, czego te składniki nie ruszą: przyschniętą owsiankę, ślad po jajecznicy, skórkę z zapiekanki. Silnie przypalone garnki i tak warto wcześniej namoczyć.

Tabletki do zmywarki EcoBen

Tabletki do zmywarki EcoBen

Amylaza rozkłada zaschniętą skrobię, a proteaza (subtylizyna) resztki białkowe. Do tego wybielacz na bazie tlenu na osady z kawy i herbaty, bez fosforanów, w rozpuszczalnej folii.

Zobacz produkt

Czym różni się środek enzymatyczny od biopreparatu z bakteriami?

Środek enzymatyczny zawiera gotowe enzymy, które popracują jakiś czas i się zużyją. Biopreparat zawiera żywe bakterie, które same wytwarzają enzymy, dopóki mają pokarm i dobre warunki.

Enzym to narzędzie, a bakteria to mała fabryka narzędzi. Subtylizyna z listków piorących też jest dziełem bakterii: wytwarza się ją w fermentacji, a potem oczyszcza i dodaje do detergentu (3). W biopreparacie jest inaczej: żywe bakterie wytwarzają enzymy na miejscu, w odpływie, szambie czy kompostowniku.

Stąd różne zastosowania. W pralce czy zmywarce cykl trwa godzinę lub dwie, więc wystarczy gotowy enzym. W odpływie albo szambie potrzebujesz działania, które trwa dłużej i odnawia się, dlatego tam stosuje się bakterie, często razem z enzymami na szybki start. Więcej o tym, jak bakterie radzą sobie z osadem w rurach, przeczytasz w tekście czy bakterie rozpuszczają tłuszcze w odpływach kuchennych, a o samej produkcji w artykule jak powstają biopreparaty.

Na etykiecie udrażniacza zwróć uwagę, czy jest napisane tylko „enzymy”, czy też „bakterie” lub „kultury bakterii”. To dwa różne produkty, które działają w innym tempie.

Co dzieje się z enzymami w szambie i przydomowej oczyszczalni?

Enzymy z detergentów to białka, które łatwo ulegają biodegradacji (1) (2). W szambie czy oczyszczalni po prostu się rozkładają, jak każda inna materia organiczna.

Ich ilość w detergencie jest niewielka, bo enzymy działają już w małych stężeniach (1). Po praniu trafiają do ścieków mocno rozcieńczone i w dużej części już nieaktywne (2). Według oceny ryzyka przygotowanej przez branżę detergentową proteazy są usuwane w oczyszczalniach ścieków w ponad 99% (3). Nie zastąpią bakterii w Twojej instalacji, a same w sobie nie są dla nich problemem.

Dla szamba i oczyszczalni większe znaczenie ma reszta składu: chlor, fosforany, ilość detergentu wlewanego przy każdym praniu. Dlatego wybierając środek do domu z własną instalacją, patrz na całą etykietę, a nie tylko na słowo „enzymy”. Szerzej opisaliśmy to w artykule czy Twoje pranie zabija bakterie w przydomowej oczyszczalni.

FAQ: enzymy w środkach czystości

Czy enzymy w proszku to żywe organizmy?

Nie. Enzym to białko, a nie komórka. Nie oddycha, nie je i nie namnaża się. Wytwarzają go mikroorganizmy, ale w gotowym detergencie bakterii nie ma.

Czy pranie w 60°C z enzymami jest skuteczniejsze?

Nie zawsze. Wiele enzymów najlepiej pracuje w niższej temperaturze, a gorąca woda może utrwalić plamy z białka. Kieruj się zaleceniem na opakowaniu i metce.

Czy enzymy mogą uszkodzić ubrania?

Proteazy mogą uszkadzać wełnę i jedwab, bo te włókna są z białka. Bawełnie, lnowi i syntetykom proteaza nie szkodzi.

Czy enzymatyczny udrażniacz jest tym samym co biologiczny?

Nie zawsze. Udrażniacz enzymatyczny ma gotowe enzymy. Biologiczny zawiera bakterie, które wytwarzają enzymy same, a często też dodatek enzymów. Sprawdź skład na etykiecie.

Czy środki z enzymami są bezpieczne dla szamba?

Same enzymy łatwo się rozkładają i nie hamują pracy bakterii. O tym, czy środek pasuje do szamba lub oczyszczalni, decyduje cały skład, na przykład obecność chloru i fosforanów.

  1. European Cleaning Journal, „The importance of enzymes in detergent products”, europeancleaningjournal.com
  2. HERA (Human and Environmental Risk Assessment on ingredients of household cleaning products), „Amylase, Lipase, Cellulase”, heraproject.com
  3. HERA (Human and Environmental Risk Assessment on ingredients of household cleaning products), „Protease (Subtilisin)”, heraproject.com
  4. Whitegoods Help, „Biological detergents damage woollens and silks”, whitegoodshelp.co.uk

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *