Wilgotna ściółka i amoniak zimą w oborze, owczarni i chlewni: jak poprawić warunki
Zimą amoniak w oborze, owczarni czy chlewni rośnie, bo zamykasz drzwi i okna, a mocz w ściółce rozkłada się dalej. Żeby poprawić warunki, nie musisz wychładzać budynku. Wystarczy stała, niewielka wymiana powietrza wysoko nad zwierzętami, sucha ściółka w miejscach leżenia, częste usuwanie mokrych warstw i sprawny odpływ gnojówki. Ostry zapach od progu, skropliny na suficie i kaszel w stadzie to sygnał, że trzeba działać od razu.
Skąd się bierze amoniak w oborze i chlewni zimą?
Amoniak powstaje głównie z mocznika zawartego w moczu. Rozkłada go enzym ureaza, który trafia do ściółki razem z kałem (1).
Im więcej mokrej, zabrudzonej ściółki, tym więcej miejsca na tę reakcję. Gaz uwalnia się do powietrza, a gdy budynek jest szczelnie zamknięty, nie ma którędy uciec. Według materiałów rolniczych rządu Alberty przy ograniczonej zimowej wentylacji stężenie amoniaku może przekraczać 50 ppm, a w źle wentylowanych budynkach dochodzić do 100-200 ppm (1).
Zimą dochodzi jeszcze para wodna. Zwierzęta oddychają i parują przez skórę, więc w zamkniętym budynku wilgoć osiada na ścianach, suficie i w ściółce. Mokra ściółka to z kolei lepsze warunki dla bakterii i szybszy rozkład moczu.
Jak amoniak i mokra ściółka szkodzą zwierzętom i Tobie?
Amoniak drażni oczy i drogi oddechowe ludzi i zwierząt, a mokra, brudna ściółka sprzyja chorobom wymienia i racic. Najbardziej odczuwają to zwierzęta, które spędzają w budynku całą zimę.
Poniżej znajdziesz, jak reaguje organizm człowieka na różne stężenia amoniaku według zestawienia z Alberty (1):
| Stężenie amoniaku | Reakcja |
|---|---|
| 24-50 ppm | podrażnienie nosa i gardła po 10 minutach |
| 72-134 ppm | podrażnienie nosa i gardła po 5 minutach |
| 700 ppm | natychmiastowe, silne podrażnienie dróg oddechowych |
To samo źródło podaje, że długotrwałe przebywanie w powietrzu, gdzie średnie stężenie przekracza 25 ppm, jest poważnym zagrożeniem dla dróg oddechowych pracowników (1). Jeśli codziennie spędzasz w oborze po kilka godzin, dotyczy to również Ciebie.
U owiec i kóz najczęstszą chorobą układu oddechowego jest zapalenie płuc. Penn State Extension wiąże złą jakość powietrza przede wszystkim z bakteryjnym zapaleniem płuc. Zwierzę po wyleczeniu może mieć trwale uszkodzone płuca i gorzej produkować (4).
U krów mokra ściółka to ryzyko środowiskowego zapalenia wymienia. Mocz, kał i wyciekające mleko podnoszą wilgotność legowiska, a bakterie (m.in. pałeczki okrężnicy, Klebsiella, paciorkowce środowiskowe) namnażają się i mogą wnikać przez kanał strzykowy. Badania cytowane przez Penn State pokazały, że w ściółce organicznej bakterie osiągały maksimum mniej więcej 24 godziny po zadaniu świeżej warstwy (2).
Owce i kozy są narażone na zanokcicę. Bakterie, które ją wywołują, dobrze się czują w wilgotnym podłożu, dlatego zalecenia mówią wprost: suchy budynek, dobre gospodarowanie obornikiem i brak kałuż wokół pomieszczeń (3).
Jakie stężenie amoniaku dopuszczają polskie przepisy?
Dla bydła (bez cieląt), owiec i kóz rozporządzenie o minimalnych warunkach utrzymywania zwierząt gospodarskich nie podaje liczby w ppm. Wymaga, żeby stężenie gazów było na poziomie nieszkodliwym dla zwierząt.
Chodzi o rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 28 czerwca 2010 r. (tekst jednolity: Dz.U. 2019 poz. 1966). Paragraf 7 mówi, że obieg powietrza, zapylenie, temperatura, wilgotność względna i stężenie gazów mają być nieszkodliwe dla zwierząt. Paragraf 6 nakazuje usuwać odchody i resztki paszy tak często, żeby nie było nieprzyjemnych zapachów i zanieczyszczenia paszy lub wody (5).
Świnie i cielęta nie są objęte tym aktem. Dla nich obowiązuje osobne rozporządzenie z 15 lutego 2010 r. o gatunkach, dla których normy ochrony określiło prawo Unii Europejskiej (Dz.U. 2010 poz. 344) (6). Jeśli trzymasz świnie lub odchowujesz cielęta, sprawdź jego wymagania w powiatowym inspektoracie weterynarii albo w ośrodku doradztwa rolniczego.
Brak liczby nie oznacza dowolności. Jeśli wchodzisz do budynku i od razu piecze Cię w oczach lub nosie, warunki trudno uznać za nieszkodliwe.
Jak wietrzyć budynek zimą, żeby nie robić przeciągu?
Nie zamykaj budynku całkowicie. Zostaw stałe, niewielkie otwory wysoko, pod okapem lub w kalenicy, a uszczelnij szpary na wysokości zwierząt, przez które wieje prosto na legowiska.
Inżynierowie z Virginia Tech przestrzegają, że całkowite zasłonięcie ścian bocznych w oborze tworzy wilgotne warunki, które szkodzą drogom oddechowym krów i samemu budynkowi. Świeże powietrze potrzebne jest nawet w najzimniejsze noce. Krowy dobrze znoszą chłód, jeśli są suche i osłonięte od wiatru (7).
W praktyce:
- Zostaw szczelinę u góry ściany lub otwartą kalenicę, nawet w mroźne dni. Ciepłe, wilgotne powietrze ucieka górą.
- Załataj dziury w ścianach, drzwiach i zasłonach na wysokości zwierząt, żeby zimne powietrze nie wiało na leżące krowy, owce czy prosięta.
- Nie kieruj silnego strumienia powietrza nad mokrą ściółkę i obornik. Im szybciej powietrze przesuwa się nad odchodami, tym więcej amoniaku się z nich uwalnia (1).
- Jeśli masz wentylację mechaniczną, przepisy wymagają alarmu o awarii i wentylacji awaryjnej (5). Zimą sprawdzaj, czy wloty nie zamarzły.
Jak sprawdzić, czy w budynku jest za wilgotno?
Najprościej po objawach: mgła, skropliny lub szron na ścianach i suficie oznaczają, że wentylacja jest za słaba (7). Penn State dodaje do tego mocny zapach amoniaku przy wejściu oraz kaszel i wypływ z nosa u zwierząt (4).
Rób ten test rano, zanim otworzysz drzwi. Wtedy powietrze stało całą noc i od razu poczujesz, jak naprawdę jest. Jeśli chcesz mieć liczby, powieś w budynku prosty higrometr i obserwuj, jak wilgotność zmienia się po dościelaniu i po uchyleniu otworów.
Patrz też na ściółkę. Jeśli po przyciśnięciu dłonią czujesz wilgoć, a pod spodem jest zbita, ciemna warstwa, ta warstwa jest głównym źródłem amoniaku.
Jak często dościelać i jak dbać o ściółkę zimą?
Dościelaj tak często, żeby miejsca leżenia były suche, a mokre gniazda usuwaj, zanim zdążą się rozlać. Nie ma jednej liczby dla każdego gospodarstwa: zależy to od obsady, rodzaju ściółki i budynku.
Penn State zaleca częste poprawianie legowisk i dościelanie, bo liczba bakterii rośnie wraz z liczbą dni od ostatniego dodania ściółki (2). Zimą wiele gospodarstw trzyma zwierzęta na głębokiej ściółce, bo dobrze izoluje. Taka mata musi być jednak dobrze prowadzona, inaczej oddaje więcej wilgoci i amoniaku, szczególnie w słabo wietrzonym budynku (4).
- Codziennie wybieraj najbardziej mokre miejsca: przy poidłach, w strefie oddawania moczu, przy wejściu.
- Świeżą warstwę kładź na podłoże, z którego zebrałeś mokrą masę, a nie na kałużę.
- W chlewni obserwuj, gdzie świnie się załatwiają, i tam usuwaj odchody najczęściej, żeby legowisko zostało suche.
- Słomę przechowuj pod dachem. Zawilgocona słoma trafia do kojca już z bakteriami (2).
Jeśli chcesz dodatkowo ograniczyć procesy gnilne w ściółce, możesz sięgnąć po biopreparat do posadzki. Nie zastąpi on wentylacji ani dościelania, ale działa w miejscu, gdzie powstaje amoniak.

BioFarm Zdrowa Stajnia
Bakterie Bacillus, bakterie kwasu mlekowego i enzymy do posadzki pod ściółkę w stanowiskach krów, kojcach owiec i kóz oraz chlewniach. Ograniczają procesy gnilne w ściółce i odory, a według producenta wiążą amoniak u źródła.
Zobacz produktJak go stosować według producenta: oczyść stanowisko z obornika i starej ściółki, rozsyp około 20 g (jedna pełna miarka) na posadzce, głównie tam, gdzie zwierzęta oddają mocz, i przykryj świeżą słomą lub trocinami. Powtarzaj przy każdym całkowitym czyszczeniu lub regularnie przy dościelaniu. Opakowanie 600 g to około 40 aplikacji, a pełna stabilizacja ściółki wymaga według producenta 3-4 cykli.
Jak odprowadzić gnojówkę i ograniczyć mokre miejsca?
Płyn musi mieć gdzie spłynąć. Drożny kanał, spadek posadzki w stronę odpływu i brak kałuż wokół budynku to podstawa suchej ściółki.
Materiały z Alberty zalecają nachylone lub wypukłe, gładko wykończone posadzki i częste usuwanie obornika, bo to zmniejsza ilość amoniaku z pełnej podłogi (1). Przy owcach i kozach zalecenia dotyczące zanokcicy mówią o rynnach i drenażu, które zapobiegają błotu przy budynku (3).
- Przed zimą przeczyść kanały gnojowe i kratki, żeby nie zamarzły zatkane.
- Sprawdź poidła. Cieknące poidło potrafi zmoczyć kawał legowiska w jedną noc.
- Odprowadź wodę z dachu rynnami daleko od wejść i wybiegów.
- Gdy mieszasz lub przepompowujesz gnojowicę, otwórz budynek jak najszerzej i nie wchodź do zbiornika bez ochrony dróg oddechowych (1).
Mokry obornik wyniesiony z budynku też trzeba gdzieś zagospodarować. Jeśli składujesz go w pryzmie, przeczytaj, jak przyspieszyć kompostowanie obornika.

BioMe do obornika Pro Biogen
Bakterie Bacillus i Lactobacillus z pięcioma enzymami do pryzmy obornika i zbiornika gnojowicy. Kierują fermentacją tak, żeby powstawało mniej amoniaku i siarkowodoru, a biomasa była bardziej jednorodna.
Zobacz produktTen preparat rozpuszczasz w letniej wodzie (10 g na 250 ml), czekasz 30-60 minut i rozlewasz po pryzmie. Producent zaznacza, że nie zastępuje on przerzucania pryzmy i nie jest probiotykiem dla zwierząt. Jeśli zastanawiasz się, co takie preparaty potrafią, a czego nie, zajrzyj do tekstu czy biopreparaty są skuteczne.
FAQ: amoniak i wilgotna ściółka zimą
Czy wapno na posadzce zmniejsza amoniak?
Wapno osusza powierzchnię, ale podnosi pH. Producent BioFarm Zdrowa Stajnia zwraca uwagę, że wyższe pH przyspiesza uwalnianie amoniaku. Sucha ściółka i wymiana powietrza dają więcej niż sam proszek.
Czy zwierzętom nie będzie za zimno przy otwartych otworach?
Bydło, owce i kozy znoszą chłód, jeśli są suche i nie stoją w przeciągu (7). Otwory zostaw wysoko, a szczeliny na poziomie zwierząt uszczelnij. Młode zwierzęta potrzebują więcej ciepła, więc daj im osłonięty kąt z grubą ściółką.
Ile amoniaku jest dopuszczalne w oborze?
Dla bydła (bez cieląt), owiec i kóz polskie rozporządzenie nie podaje wartości w ppm, tylko wymaga stężenia nieszkodliwego dla zwierząt (5). Świnie i cielęta mają osobny akt (6).
Skąd wiem, że wentylacja jest za słaba?
Ostry zapach przy wejściu, skropliny lub szron na suficie i ścianach oraz kaszel w stadzie to typowe sygnały (4)(7).
Czy biopreparat do ściółki wystarczy zamiast wietrzenia?
Nie. Biopreparat ogranicza procesy gnilne w ściółce, ale wilgoć z oddechu zwierząt i gazy i tak trzeba wyprowadzić z budynku. O tym, jak bakterie przerabiają materię organiczną, przeczytasz w artykule o bakteriach i odpadach organicznych.
- Alberta Agriculture, „Ammonia Emissions and Safety” (Agdex 086-6), agric.gov.ab.ca
- Penn State Extension, „Is Your Bedding the Root of Your Environmental Mastitis?”, extension.psu.edu
- eXtension Goats, „Contagious Foot Rot in Goats”, goats.extension.org
- Penn State Extension, „Small Ruminant Housing: Proper Airflow Is Important”, extension.psu.edu
- Obwieszczenie MRiRW z 19 września 2019 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia w sprawie minimalnych warunków utrzymywania gatunków zwierząt gospodarskich innych niż te, dla których normy ochrony zostały określone w przepisach Unii Europejskiej (Dz.U. 2019 poz. 1966), api.sejm.gov.pl
- Rozporządzenie MRiRW z 15 lutego 2010 r. w sprawie wymagań i sposobu postępowania przy utrzymywaniu gatunków zwierząt gospodarskich, dla których normy ochrony zostały określone w przepisach Unii Europejskiej (Dz.U. 2010 poz. 344), eli.gov.pl
- Virginia Tech, „Winter ventilation management for freestall barns”, news.vt.edu